Bir ömür, bir yüzyıl – Claude Lévi-Strauss

Modern antropolojinin kurucularından ve yapısalcılığın önderlerinden sayılan Fransız antropolog Claude Lévi-Strauss geçtiğimiz ay hayata gözlerini yumdu.

100 yaşında ölen Lévi-Strauss antropolog ve etnolog olmanın yanı sıra sosyal bilimlerin farklı disiplinlerini ve felsefeyi de derinden etkilemişti. Ferdinand de Sausure’ün yapısalcı fikirlerini antropolojiye uygulaması, bu sosyal bilim dalına getirdiği en büyük yeniliklerden biri sayılır. Kendisinin çağdaşı olan Fransız entelektüeller Barthes, Foucault ve Derrida gibi takipçileri olmamasına rağmen Lévi-Strauss’un insan aklı, mitler ve akrabalık ilişkileri üzerine yaptığı çalışmalar antropoloji bilimini derinden etkilemişti.

Brezilya’da başladı

1908 yılında Brüksel’de Fransız bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Lévi-Strauss, Paris’te büyüdü ve yüksek öğrenimine Sorbonne Üniversitesi’nin felsefe ve hukuk bölümlerinde başladı. Daha sonra hukuk bölümünü bırakarak felsefeye yoğunlaşan Lévi-Strauss, birkaç senelik lise öğretmenliğinden sonra antropoloji macerasının başlayacağı Brezilya’ya gitti. Sao Paolo Üniversitesi sosyoloji bölümündeki görevi sırasında etnolog eşinin alan çalışmalarında ona eşlik ederken antropolog kimliğinin temellerini attı. Lévi-Strauss, İkinci Dünya Savaşı sırasında Fransa’ya dönerek Fransa’nın mücadelesine destek vermeye başladı. Soykırımın Avrupa’da etkilerini göstermeye başlamasıyla Amerika’ya göç etti ve New York’taki New School’da etkili bir akademik çevre ile son derece verimli entelektüel etkileşimler içine girdi. Bu süre zarfında bir yandan Amerikan antropolojisiyle tanışırken öte yandan da yapısalcı düşünce içerisinde etkin çalışmalarda bulunmaya başladı.

Lévi-Strauss savaştan sonra hemen Fransa’ya dönmek yerine bir süre daha Amerika’da kalmayı tercih etti ve Washington’da Fransa Kültürel Ataşeliği görevinde bulundu. Amerika’daki yoğun mesaisinin sonucu olarak önce The Family and Social Life of the Nambikwara Indians adlı çalışmasını daha sonra da 1940′lı yılların sonuna doğru The Elementary Structures of Kinship adlı eserini yayımladı. Antropoloji çevrelerinde büyük yankı uyandıran bu kitabın ardından 1950′li yıllarda ırk ve ırk ilişkileri üzerine çalışmalarına devam etti. 1953 yılında o zamana kadarki antropolojik çalışmalarını ve gezilerini anlatan Hüzünlü Dönenceler adlı eserini kaleme aldı. Eser bir anı ve entelektüel otobiyografi kitabı olmanın yanında Lévi-Strauss’un o zamana kadarki felsefi düşüncelerinin, sosyolojik gözlemlerinin ve sanat üzerine birikiminin bir harmanı niteliğindeydi. Kitabın bir diğer özelliği ise Lévi-Strauss’un nadir gerçekleştirdiği alan çalışmalarından biri olan Brezilya gezisine yoğunlaşmasıydı.

Ölümü, cenazesinden sonra duyuruldu

Lévi-Strauss daha sonra sırasıyla Structural Anthropology, Totem ve birçoklarınca en önemli eseri sayılan Yaban Düşünce’yi yayımladı. Özellikle Structural Anthropology kitabında topladığı makalelerinde antropolojik metotların yarattığı devasa ham bilgiyi genellenebilir ve işlenilebilir bilgi haline getirmenin yollarını tartışıyordu.

Bu eserler Lévi-Strauss’a uluslararası bir saygınlık kazandırmaya yetmişti. 1960′lı yılların sonlarına doğru Strauss daha farklı bir konu olan “mitler” üzerine çalışmaya yöneldi. Mitlerin kaynağı ve yapısı konulu projesini Mythologies ismiyle yayımladı. Mitlerin Batı yarımkürede yaşadığı evrimi ve bu evrimi mümkün kılan yapısal sebepleri inceleyen Lévi-Strauss dört yıllık bu çalışmasının son cildini 1971 yılında bitirdi. Onun bu çalışması aynı zamanda farklı toplumların ortak özellik ve davranış biçimlerini de ortaya çıkarıyordu. Daha sonraki yıllarda hem yapısal antropoloji üzerine çalışmalarına devam ederek Structural Anthropology adını verdiği makaleler toplamının ikinci cildini yayımladı hem de mitler üzerine fikirlerini içeren yeni eserler kaleme aldı.

Lévi-Strauss 1959 yılından emekliye ayrıldığı 1982 yılında kadar College de France’da sosyal antropoloji bölümünün başkanı oldu. 70 yıla yakın süren kariyerinde yaptığı çalışmalar sayısız nişan ve madalya ile ödüllendirildi. Yirminci yüzyılda sosyal bilimleri ve yapısalcı düşünceyi derinden etkileyen kişiliklerden biri olan Lévi-Strauss’un 100. yaş günü geçtiğimiz sene devlet ricalinin de katılımıyla büyük törenlerle kutlanmış ve eserleri üzerine birçok toplantı yapılmıştı. Eserlerinin bir kısmı Türkçeye de çevrilen Lévi-Strauss’un cenazesi kendi isteği üzerine sessiz bir şekilde kaldırıldı. Ölümü de cenazeden sonraki gün açıklandı.

TAHA ASIM YILMAZ